راهنمای مستقل غیرجراحی · ویژه بزرگسالان

اضافه‌وزن دارید؛ از کجا شروع کنید؟

اگر شاخص توده بدنی شما بین ۲۵ و کمتر از ۳۰ است، نخستین مسیر معمولاً اصلاح سبک زندگی و بررسی عوامل خطر است، نه ارجاع مستقیم برای جراحی. هدف فقط کوچک‌شدن عدد ترازو نیست: سلامت قلب و عروق، قند خون، قدرت عضلات، خواب و کیفیت زندگی هم مهم‌اند.

درمان قدم‌به‌قدم انتخاب می‌شود: ارزیابی → تغذیه و ورزش → پیگیری → در صورت احراز معیارها، بررسی دارو. این صفحه به تغذیه مخصوص بیماران جراحی‌شده ارتباطی ندارد.

هدف اولیه معمول: ۵٪ وزن طی حدود ۶ ماهدارو برای همه افراد دارای اضافه‌وزن نیستبرنامه شخصی بهتر از رژیم شوک است

این راهنما برای بزرگسالان غیرباردار است. در سن زیر ۱۸ سال، بارداری، اختلال خوردن، بیماری جدی یا وزن کمِ نامتناسب با توده عضلانی، ارزیابی اختصاصی لازم است. BMI به‌تنهایی برای تشخیص میزان چربی، خطر یا انتخاب درمان کافی نیست. [۱،۲]

۰۱ · ارزیابی

آیا تمام افراد با BMI بین ۲۵ تا ۲۹٫۹ وضعیت مشابهی دارند؟

خیر. دور کمر و نسبت دور کمر به قد، فشار خون، قند و چربی خون، سابقه خانوادگی، کبد چرب، آپنه خواب، داروهای مصرفی، وضعیت عضلانی و الگوی زندگی در تعیین خطر اهمیت دارند. راهنمای ADA در سال ۲۰۲۶ تأکید دارد تجمع چربی مرکزی حتی با BMI کمتر از ۳۰ می‌تواند پرخطر باشد. [۱]

BMI از ۲۵ تا کمتر از ۲۷

برای اکثر بزرگسالان، تغذیه، فعالیت و رفتاردرمانی خط اول هستند. این عدد به‌تنهایی معیار رایج داروهای تزریقیِ مدیریت وزن نیست.

BMI از ۲۷ تا کمتر از ۳۰، بدون بیماری همراه

همچنان اولویت با برنامه غیر دارویی است؛ صرف تمایل به کاهش وزن، اندیکاسیون استاندارد این داروها ایجاد نمی‌کند.

BMI از ۲۷ تا کمتر از ۳۰، با عارضه مرتبط با وزن

مثلاً فشار خون بالا، اختلال چربی خون، دیابت نوع ۲، پیش‌دیابت یا آپنه خواب. پس از ارزیابی، دارو می‌تواند به‌عنوان مکمل سبک زندگی مطرح شود؛ تجویز قطعی نیست. [۲،۳،۸]

معیارهای مجوز دارویی و آستانه‌های تشخیصی ممکن است با کشور و شرایط فرد متفاوت باشند. سابقه پانکراتیت، مشکلات گوارشی، سابقه خانوادگی سرطان خاص تیروئید و برنامه بارداری را حتماً مطرح کنید.

۰۲ · تغذیه

کدام الگوی تغذیه شواهد معتبر دارد؟

الگوی مدیترانه‌ای

سبزی، میوه کامل، حبوبات، غلات سبوس‌دار، مغزها، روغن زیتون و ماهی بیشتر؛ گوشت فرآوری‌شده و نوشیدنی شیرین کمتر. الگویی قابل بومی‌سازی با غذاهای ایرانی و مورد حمایت انجمن قلب آمریکا. [۴]

الگوی DASH

تأکید بر میوه و سبزی، غلات کامل، لبنیات کم‌چرب، حبوبات و محدودیت سدیم و چربی اشباع؛ به‌خصوص برای فردی با فشار خون بالا مناسب است. DASH به‌تنهایی لزوماً رژیم کم‌کالری نیست و اندازه سهم باید تنظیم شود. [۵]

کسری انرژی متعادل

پایداری و کیفیت غذا از نام رژیم مهم‌تر است. کاهش اندازه سهم، حذف کالری نوشیدنی‌ها و خوراکی‌های بسیار پرانرژی و ثبت الگوی واقعی غذا کمک می‌کند؛ نیاز انرژی فرد با سن، وزن و فعالیت تغییر می‌کند. [۶]

قانون بشقابِ عملی

در ناهار و شام، به‌طور معمول نصف بشقاب سبزیجات غیرنشاسته‌ای، یک‌چهارم پروتئین مناسب و یک‌چهارم غله کامل یا نشاسته با مقدار متناسب. روغن و مغزها مفید اما پرانرژی‌اند و باید اندازه داشته باشند.

چیزی که پیشنهاد نمی‌کنیم

رژیم بسیار سخت بدون نظارت، حذف کامل گروه‌های غذایی بدون دلیل بالینی، «دمنوش چربی‌سوز»، مکمل‌های ناشناخته و الگوهای غذای مخصوص هفته اول پس از جراحی. تغذیه این گروه باید برای زندگی روزمره طراحی شود.

۰۳ · نمونه اجرایی

نمونه برنامه سه‌روزه غذای ایرانی با مقدار مشخص

این‌ها نمونه آموزشیِ قابل تنظیم با الهام از الگوی مدیترانه‌ای/DASH هستند، نه نسخهٔ کالری یا پروتئین مناسب برای همه. مقدار نهایی باید با نیاز انرژی، دارو، دیابت، بیماری کلیه، بارداری و ذائقه فرد تنظیم شود. [۴،۵]

روز	صبحانه	ناهار	میان‌وعده	شام
۱	نان سنگک سبوس‌دار ۶۰ گرم + پنیر کم‌چرب ۴۰ گرم + خیار و گوجه ۱۵۰ گرم	مرغ پخته ۱۲۰ گرم + برنج پخته ۱۲۰ گرم + سالاد ۲۰۰ گرم + روغن زیتون ۵ میلی‌لیتر	سیب متوسط ۱۵۰ گرم + گردو ۱۵ گرم	عدسی پخته ۲۵۰ گرم + ماست کم‌چرب ۱۵۰ گرم + سبزی ۱۰۰ گرم
۲	جو دوسر خشک ۴۵ گرم + شیر کم‌چرب ۲۰۰ میلی‌لیتر + موز ۸۰ گرم	ماهی کبابی ۱۳۰ گرم + سیب‌زمینی آب‌پز ۱۵۰ گرم + سبزیجات پخته ۲۰۰ گرم	ماست ساده ۱۷۰ گرم + بادام ۱۵ گرم	خوراک لوبیا چیتی پخته ۲۲۰ گرم + نان سبوس‌دار ۵۰ گرم + سالاد ۱۵۰ گرم
۳	تخم‌مرغ آب‌پز ۲ عدد (حدود ۱۰۰ گرم) + نان سبوس‌دار ۵۰ گرم + سبزی ۱۰۰ گرم	خورش کم‌روغن با گوشت کم‌چرب پخته ۱۰۰ گرم + برنج پخته ۱۰۰ گرم + سبزیجات ۲۰۰ گرم	پرتقال ۱۵۰ گرم + پسته بدون نمک ۱۵ گرم	سوپ جو و حبوبات ۳۰۰ گرم + ماست کم‌چرب ۱۵۰ گرم + سالاد ۱۰۰ گرم

در هر روز آب نوشیدنی اصلی باشد و نوشیدنی شیرین محدود شود. تعداد وعده‌ها می‌تواند مطابق گرسنگی، برنامه کاری و شرایط فرد تغییر کند. وزن مواد پخته/آماده مصرف ذکر شده مگر آنکه خلاف آن آمده باشد. این جدول «الزام ۱۲۰۰ کالری» یا رژیم اختصاصی بیماران پس از جراحی نیست.

۰۴ · تحرک

از چه ورزشی شروع کنیم؟ برنامه چهار هفته‌ای

هدف عمومی بزرگسالان حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته یا معادل آن و تمرین قدرتی دست‌کم دو روز در هفته است. ورزش به حفظ عضله، عملکرد و نگهداری وزن کمک می‌کند؛ کاهش وزن تنها با ورزش اغلب محدودتر از ترکیب آن با اصلاح تغذیه است. [۷]

هفته ۱

۵ روز، هر بار ۱۵ تا ۲۰ دقیقه پیاده‌روی راحت تا تند؛ ۲ روز تمرین سبک نشستن و برخاستن، کش و تعادل با آموزش صحیح.

هفته ۲

۵ روز، هر بار ۲۰ تا ۲۵ دقیقه پیاده‌روی؛ ۲ جلسه تمرین مقاومتی تمام‌بدن با شدت سبک و استراحت بین جلسات.

هفته ۳

۵ روز، هر بار حدود ۳۰ دقیقه فعالیت متوسط؛ تمرین مقاومتی ۲ نوبت با افزایش تدریجی تکرارها و توجه به تکنیک.

هفته ۴

حفظ حدود ۱۵۰ دقیقه هوازی در هفته، تمرین قدرتی ۲ روز و برنامه مشخص برای ادامه؛ بر اساس توان و علائم تنظیم کنید.

این پیشروی برای فردِ آمادهٔ فعالیت، صرفاً یک مثال است. اگر بیماری قلبی، درد قفسه سینه، تنگی نفس غیرعادی، ناتوانی حرکتی یا محدودیت پزشکی دارید، پیش از افزایش شدت با پزشک هماهنگ کنید. با درد حاد یا سرگیجه ورزش را ادامه ندهید.

۰۵ · دارودرمانی

آمپول‌های کاهش وزن برای چه کسانی هستند و چگونه اثر می‌کنند؟

در بزرگسالان با BMI حداقل ۲۷ و یک بیماری مرتبط با وزن، پس از گفت‌وگو درباره سود، خطر، هزینه، سابقه پزشکی و امکان پیگیری، دارودرمانی ممکن است در کنار تغذیه و فعالیت بدنی پیشنهاد شود. در BMI ۲۵ تا کمتر از ۲۷، مصرف صرفاً برای چند کیلو کاهش وزن با اندیکاسیون معمول این داروها تطبیق ندارد. راهنمای ACP در ۲۰۲۶ تیرزپاتاید و سماگلوتاید را در این وضعیت گزینه‌های خط اولِ مشروط و لیراگلوتاید را خط دوم معرفی می‌کند. [۲،۳]

Tirzepatide · تیرزپاتاید

مانجارو / Zepbound

آگونیست دو گیرندهٔ GIP و GLP‑1؛ بر سیری، اشتها، دریافت غذا و تنظیم وابسته به گلوکز ترشح انسولین اثر می‌گذارد. تزریق معمولاً هفتگی است. «Mounjaro» در اتحادیه اروپا برای مدیریت وزن نیز مجوز دارد؛ در آمریکا برندِ مدیریت وزن «Zepbound» و برند دیابت «Mounjaro» است. [۸،۹]

Semaglutide · سماگلوتاید

Wegovy

آگونیست گیرندهٔ GLP‑1؛ حس سیری را تقویت و اشتها را کاهش می‌دهد، بر تخلیه معده اثر می‌گذارد و به کنترل قند کمک می‌کند. نوع تزریقی مدیریت وزن معمولاً هفتگی است. محصول، شکل دارویی و مجوز محلی باید دقیق بررسی شوند. [۱۰]

Liraglutide · لیراگلوتاید

Saxenda

آگونیست GLP‑1 با تزریق روزانه؛ سازوکار مشابه اما مدت اثر و میانگین کاهش وزن متفاوت دارد. اگر پاسخ ناکافی یا تحمل نامناسب باشد، ادامه درمان باید بر اساس برچسب رسمی و ارزیابی پزشک بازنگری شود. [۱۱]

میزان کاهش وزن در مطالعات؛ نه وعده برای هر بیمار

مطالعه و جمعیت	کاهش از کل وزن اولیه (٪TWL) در گروه دارو	کاهش از کل وزن اولیه (٪TWL) در گروه دارونما؛ زمان
SCALE؛ لیراگلوتاید ۳ میلی‌گرم، بزرگسالان با چاقی یا اضافه‌وزن واجدشرایط	حدود ۸٪ از کل وزن اولیه	۲٫۶٪ از کل وزن اولیه؛ ۵۶ هفته [۱۲]
STEP 1؛ سماگلوتاید ۲٫۴ میلی‌گرم	۱۴٫۹٪ از کل وزن اولیه	۲٫۴٪ از کل وزن اولیه؛ ۶۸ هفته [۱۳]
SURMOUNT‑1؛ تیرزپاتاید ۵، ۱۰ و ۱۵ میلی‌گرم	۱۵٪، ۱۹٫۵٪ و ۲۰٫۹٪ از کل وزن اولیه	۳٫۱٪ از کل وزن اولیه؛ ۷۲ هفته [۱۴]
SURMOUNT‑5؛ مقایسه مستقیم تیرزپاتاید و سماگلوتاید	۲۰٫۲٪ و ۱۳٫۷٪ از کل وزن اولیه	مقایسه مستقیم دو دارو (بدون دارونما)؛ ۷۲ هفته [۱۵]

شرکت‌کنندگان اغلب BMI بسیار بالاتری از ۲۵ تا ۲۹٫۹ داشته‌اند؛ برای نمونه میانگین BMI در SURMOUNT‑1 حدود ۳۸ بود. اعداد مطالعات به معنی کاهش وزن پیش‌بینی‌شده یا تجویز خودکار برای فردی با BMI ۲۷ نیستند. میزان پاسخ بین افراد متفاوت است.

۰۶ · پیش از شروع

ملاحظات تزریق، موارد منع و پایش

پیش از نخستین نسخه

تأیید BMI، دور کمر و بیماری مرتبط با وزن؛ بررسی سابقه تلاش غیر دارویی
مرور داروهای مصرفی، به‌ویژه انسولین و سولفونیل‌اوره به‌دلیل خطر افت قند
بررسی بارداری یا قصد بارداری، شیردهی و روش پیشگیری از بارداری
سابقه پانکراتیت، مشکلات کیسه صفرا، گاستروپارزی/علائم شدید گوارشی، بیماری کلیوی و کم‌آبی
سابقه شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید (MTC)، سندرم MEN2 و حساسیت شدید به دارو

آموزش تزریق ایمن

فقط با نسخه، محصول اصیل و آموزش قلم مخصوص همان برند؛ از قلم مشترک استفاده نشود
تزریق زیرجلدی در ناحیه مجازِ درج‌شده در راهنمای همان دارو؛ محل تزریق در نوبت‌ها جابه‌جا شود
دوز شروع پایین و افزایش تدریجی طبق دستور پزشک برای کاهش عوارض گوارشی؛ خودسرانه دوز را تغییر ندهید
نگهداری، فراموشی نوبت و نحوه دورریختن سوزن دقیقاً مطابق بروشور محصول
در مراجعه برای بیهوشی، آرام‌بخشی یا آندوسکوپی، نام دارو و آخرین تزریق را حتماً اطلاع دهید؛ تصمیم قطع موقت فردی است

محدودیت مهم: در برچسب‌های آمریکایی این گروه، سابقه شخصی/خانوادگی MTC یا MEN2 از موارد منع مصرف است. این هشدار به معنی ممنوعیت دارو برای «هر بیماری تیروئیدی» نیست. بارداری با درمان کاهش وزن سازگار نیست؛ در صورت تشخیص بارداری با پزشک تماس بگیرید. برای سماگلوتاید، قطع دست‌کم ۲ ماه پیش از بارداری برنامه‌ریزی‌شده در برچسب توصیه می‌شود. تیرزپاتاید ممکن است اثر قرص ضدبارداری خوراکی را کاهش دهد؛ روش غیرخوراکی یا روش کمکی تا ۴ هفته پس از شروع و هر افزایش دوز لازم است. [۹،۱۰،۱۱]

تجویز هم‌زمان چند داروی هم‌خانوادهٔ GLP‑1 یا تیرزپاتاید با GLP‑1 دیگر توصیه نمی‌شود. خرید ویال‌های نامشخص، ترکیبات بدون مجوز و قلم‌های فاقد زنجیره تأمین قابل ردیابی می‌تواند خطر خطای دوز، آلودگی یا فرآورده تقلبی داشته باشد. [۹،۱۶]

۰۷ · عوارض

عوارض شایع و اقدام مناسب چیست؟

عارضه/علامت	اقدام کم‌خطر اولیه	زمان مراجعه
تهوع، احساس پری، آروغ و رفلاکس	وعده کوچک‌تر، آهسته خوردن، پرهیز از غذای بسیار چرب و پرحجم؛ افزایش دوز را با پزشک بازبینی کنید.	استفراغ تکراری، ناتوانی در خوردن یا نوشیدن یا درد شدید نیازمند ارزیابی است.
اسهال	مایعات کافی و جبران آب از دست‌رفته، وعده‌های ساده و کوچک؛ داروهای ضداسهال فقط با تشخیص مناسب.	کم‌آبی، ضعف شدید، خون در مدفوع یا تداوم قابل توجه.
یبوست	افزایش تدریجی فیبر غذایی، آب کافی و تحرک؛ در صورت نیاز پزشک درباره ملین مناسب تصمیم می‌گیرد.	درد شدید، اتساع شکم، قطع دفع گاز یا استفراغ.
افت قند خون	به‌ویژه هنگام مصرف هم‌زمان انسولین/سولفونیل‌اوره؛ پایش قند و تنظیم دارو با پزشک.	تعریق، لرزش، گیجی، افت هوشیاری یا قند پایین تأییدشده؛ علائم شدید اورژانسی است.
درد بالای شکم، گاهی منتشر به پشت	خوددرمانی نکنید. پانکراتیت یا بیماری صفراوی باید بررسی شود.	درد شدید و پایدار، زردی، تب یا استفراغ همراه درد: ارزیابی فوری.
کهیر، تورم صورت/گلو، خس‌خس	اورژانس؛ احتمال واکنش حساسیتی شدید.	فوراً خدمات اورژانس.

کاهش اشتها به معنی حذف پروتئین و سبزیجات نیست. در درمان طولانی‌مدت، دریافت کافی غذا، تمرین مقاومتی و بررسی افت توده عضلانی اهمیت دارد. «درمان عارضه» گاهی کاهش سرعت افزایش دوز، توقف دارو یا بررسی علت دیگر است؛ بیمار نباید برای تحمل هر علامتی صرفاً داروی اضافه مصرف کند. [۹–۱۱]

۰۸ · هدف و پیگیری

انتظارات واقعی، حفظ وزن و جایگاه جراحی

هدف اولیه واقع‌بینانه

برای بسیاری از افراد، کاهش حدود ۵٪ وزن اولیه طی شش ماه هدف شروع قابل‌بحثی است. برای فرد ۸۰ کیلوگرمی، ۵٪ یعنی ۴ کیلوگرم. اهداف بعدی بسته به خطر و ترجیح بیمار تعیین می‌شوند. [۶]

پیگیری بلندمدت

وزن را در شرایط ثابت به‌شکل روند هفتگی دنبال کنید؛ فشار خون، دور کمر، خواب، فعالیت و شاخص‌های قند/چربی را نیز در صورت نیاز بررسی کنید. اگر پاسخ درمان کافی نیست، موانع را با تیم درمان بازنگری کنید.

بعد از قطع دارو

دارو «درمان یک دوره کوتاه و تضمین دائمی» نیست. در پیگیری STEP 1، یک سال پس از قطع سماگلوتاید، شرکت‌کنندگان حدود دو سوم کاهش وزن قبلی را دوباره کسب کردند. از آغاز درباره حفظ وزن و هزینه درمان بلندمدت صحبت کنید. [۱۷]

آیا آمپول جایگزین عمل جراحی است؟

برای فرد معمولی با BMI ۲۵ تا کمتر از ۳۰ اصلاً موضوع «دارو یا جراحی» یک انتخاب دوگانه رایج نیست؛ جراحی معمولاً خط اول نیست. اما برای بیماری که واقعاً اندیکاسیون جراحی متابولیک دارد، دارو و جراحی مداخلات متفاوت با اثربخشی، ریسک، پایش و ماندگاری متفاوت‌اند. دارو در همه افراد جایگزین اثبات‌شدهٔ معادل جراحی نیست؛ و جراحی هم صرفاً به‌خاطر BMI ۳۰ پیشنهاد نمی‌شود. معیارهای ویژه جمعیتی و متابولیک وجود دارد و تصمیم فردی است. [۱۸]

۰۸+ · مقایسه مبتنی بر شواهد

داروها چقدر وزن کم می‌کنند؟ نتیجه واقعی کارآزمایی‌ها

مبنای تمام درصدهای نمودارها و جدول‌های دارویی زیر: کل وزن اولیه بدن (%TWL)؛ یعنی (وزن پیش از درمان − وزن پس از درمان) ÷ وزن پیش از درمان × ۱۰۰. این عدد درصد کاهش از اضافه‌وزن (%EWL) نیست. مثال: کاهش ۲۰٪TWL از وزن اولیه ۱۲۰ کیلوگرم یعنی ۲۴ کیلوگرم کاهش، نه ۲۰٪ اضافه‌وزن.

اعداد زیر میانگین درصد کاهش از وزن اولیه (٪TWL) هستند، نه تضمین نتیجه برای یک فرد. همه گروه‌های دارویی در کنار توصیه‌های سبک زندگی بررسی شده‌اند. مطالعه‌ها از نظر BMI آغازین، زمان پیگیری و روش تحلیل یکسان نیستند؛ فقط SURMOUNT-5 مقایسه مستقیم تیرزپاتاید و سماگلوتاید است.

ساکسندا؛ لیراگلوتاید ۳ میلی‌گرم۸٫۰٪TWL · SCALE · هفته ۵۶

ویگووی؛ سماگلوتاید ۲٫۴ میلی‌گرم۱۴٫۹٪TWL · STEP 1 · هفته ۶۸

تیرزپاتاید ۱۵ میلی‌گرم۲۰٫۹٪TWL · SURMOUNT-1 · هفته ۷۲

مطالعات مستقل؛ این سه عدد مقایسه مستقیم داروها نیستند
مطالعه	جمعیت	دارو / کنترل	زمان	میانگین کاهش از کل وزن اولیه (٪TWL)
SCALE	۳۷۳۱ نفر؛ بدون دیابت نوع ۲	لیراگلوتاید ۳ mg / دارونما	۵۶ هفته	۸٫۰٪ / ۲٫۶٪ (TWL)
STEP 1	۱۹۶۱ نفر؛ بدون دیابت	سماگلوتاید ۲٫۴ mg / دارونما	۶۸ هفته	۱۴٫۹٪ / ۲٫۴٪ (TWL)
SURMOUNT-1	۲۵۳۹ نفر؛ بدون دیابت	تیرزپاتاید ۱۵ mg / دارونما	۷۲ هفته	۲۰٫۹٪ / ۳٫۱٪ (TWL)

مقایسه مستقیم داروهای جدید: SURMOUNT-5

در یک کارآزمایی تصادفی روی ۷۵۱ بزرگسال بدون دیابت، در هفتهٔ ۷۲، میانگین کاهش وزن با تیرزپاتاید ۲۰٫۲٪ و با سماگلوتاید ۱۳٫۷٪ بود. این مقایسه با دوزهای بیشینهٔ قابل‌تحمل انجام شده و نشان نمی‌دهد هر فرد یا هر فرآوردهٔ موجود در بازار همین پاسخ را خواهد داشت.

تیرزپاتاید۲۰٫۲٪TWL · هفته ۷۲

سماگلوتاید۱۳٫۷٪TWL · هفته ۷۲

منابع: SCALE، STEP 1، SURMOUNT-1 و SURMOUNT-5. نمودارها بازترسیم اعداد گزارش‌شده در مقالات‌اند، نه تصویر ساختگی از نتایج بیماران.

۰۸+ · شناسایی دارو

تصاویر واقعی قلم‌های تزریقی؛ با نمای واضح و هم‌اندازه

دو عکس واقعی از قلم‌های تزریقی با منبع و مجوز بازنشر نمایش داده می‌شوند. برای حفظ جزئیات و نوشته روی قلم، تصویر اصلی بدون حذف خودکار پس‌زمینه یا دستکاری پیکسل‌ها در قاب هم‌اندازه نمایش داده می‌شود. این عکس اوزمپیک است، نه ویگووی؛ تصویر دوم قلم اوزمپیک حاوی سماگلوتاید است و این دو برند نباید یک محصول یکسان تلقی شوند. تصاویر فقط برای شناخت ظاهری هستند، نه تأیید اصالت یا آموزش تزریق.

تصاویر قلم‌ها عکس‌های واقعی با مجوز بازنشر هستند؛ بزرگ‌نمایی و لینک منبع هر عکس جداگانه در دسترس است و تصویر قلم‌ها با هوش مصنوعی بازتولید نشده است. برای لیراگلوتاید/ساکسندا، راهنمای رسمی EMA در دسترس است. تصویر نامطمئن یا تولیدشده با هوش مصنوعی جایگزین عکس واقعی نشده است.

۰۸+ · تصمیم درمانی

دارو یا جراحی؟ جامعه هدف، ماندگاری و تفاوت‌های واقعی

موضوع	داروهای ضدچاقی	جراحی متابولیک و چاقی
جامعه هدف بزرگسال	در اندیکاسیون معمول مدیریت وزن: BMI ≥۳۰ یا BMI ≥۲۷ همراه با حداقل یک بیماری مرتبط با وزن؛ انتخاب و مجوز هر دارو باید جداگانه بررسی شود.	طبق ASMBS/IFSO: معمولاً BMI ≥۳۵؛ در دیابت نوع ۲ با BMI ≥۳۰ توصیه می‌شود؛ BMI ۳۰–۳۴٫۹ در بیماری متابولیک یا پاسخ ناکافی به درمان غیرجراحی قابل بررسی است. تفاوت‌های جمعیتی مهم‌اند.
BMI بین ۲۵ تا ۲۶٫۹	به‌تنهایی اندیکاسیون رایج این داروها برای کاهش وزن نیست.	در چارچوب عمومی راهنما، معمولاً اندیکاسیون ندارد؛ ارزیابی فردی بیماری و تفاوت‌های جمعیتی لازم است.
BMI بالا، مثلاً ۴۰	می‌تواند گزینه درمانی یا درمان کمکی باشد؛ BMI بالا به‌تنهایی مانع مطلق مصرف دارو نیست. بیماری همراه، منع مصرف و پاسخ فرد تعیین‌کننده‌اند.	جراحی باید به‌عنوان گزینهٔ مؤثر بلندمدت مطرح شود؛ تصمیم با ارزیابی چندتخصصی، ترجیح بیمار و بررسی ریسک‌هاست.
ماندگاری	اغلب به تداوم درمان و تغییر سبک زندگی وابسته است؛ پس از قطع، بازگشت وزن شایع است.	در مطالعات ۵ تا ۱۰ ساله کاهش وزن قابل توجه حفظ شده، ولی بازگشت وزن و نیاز به پیگیری مادام‌العمر ممکن است.
بار درمان	تزریق و پیگیری، هزینه تکرارشونده، عوارض گوارشی و بررسی منع مصرف.	ریسک جراحی و بیهوشی، مکمل‌ها، پایش کمبودهای تغذیه‌ای و عوارض اختصاصی هر روش.

داده واقعی پنج‌سالهٔ جراحی؛ نه مقایسه مستقیم با کارآزمایی دارو

تفاوت سه شاخص: %TWL = درصد کاهش از کل وزن اولیه بدن؛ %EWL = درصد کاهش از اضافه‌وزن نسبت به وزن مرجع؛ %EBMIL = درصد کاهش از BMI اضافی بالاتر از ۲۵. %EBMIL و %EWL نیز دقیقاً یک شاخص نیستند. برای مقایسه مطالعات باید شاخص هر عدد را دید.

در کارآزمایی تصادفی SleeveBypass روی ۶۲۸ بیمار با میانگین BMI آغازین حدود ۴۳٫۵، در پایان پنج سال میانگین کاهش از کل وزن اولیه (%TWL) برای اسلیو ۲۲٫۵٪TWL و برای بای‌پس Roux-en-Y ۲۶٫۰٪TWL بود؛ نه ۲۲٫۵٪ و ۲۶٪ از اضافه‌وزن. در همین مطالعه، شاخص مجزای %EBMIL به‌ترتیب ۵۸٫۸٪ و ۶۷٫۱٪ گزارش شده است. این اعداد را نباید در یک رتبه‌بندی مستقیم با نتیجه ۵۶ تا ۷۲ هفته‌ای دارو قرار داد؛ جمعیت، مداخله و افق زمانی متفاوت است.

نتایج پنج‌ساله SleeveBypass؛ دو شاخص متفاوت با مخرج‌های متفاوت
نوع جراحی	کاهش از کل وزن اولیه (%TWL)	کاهش از BMI اضافی بالاتر از ۲۵ (%EBMIL؛ نه %EWL)	پیگیری
اسلیو	۲۲٫۵٪	۵۸٫۸٪	۵ سال
بای‌پس Roux-en-Y	۲۶٫۰٪	۶۷٫۱٪	۵ سال

اسلیو گاسترکتومی۲۲٫۵٪TWL · از کل وزن اولیه · ۵ سال

بای‌پس Roux-en-Y۲۶٫۰٪TWL · از کل وزن اولیه · ۵ سال

منبع: SleeveBypass، کارآزمایی تصادفی با پیگیری پنج‌ساله. برای پیگیری طولانی‌تر، SLEEVEPASS، ده‌ساله نیز گزارش کرده است.

آیا پس از قطع آمپول وزن برمی‌گردد؟

در پیگیری STEP 1، یک سال پس از قطع سماگلوتاید و مداخله سبک زندگی، شرکت‌کنندگان به‌طور متوسط حدود دو سوم کاهش وزن قبلی را دوباره به دست آوردند. در SURMOUNT-4 نیز ادامه تیرزپاتاید به حفظ کاهش وزن کمک کرد و گروه قطع‌کننده بازگشت وزن قابل توجه داشت. این شواهد ضرورت برنامه نگهدارنده را نشان می‌دهد؛ نه اینکه دارو برای هیچ‌کس مناسب نباشد.

نتیجه: برای بیمار واجد شرایط جراحی، دارو می‌تواند انتخاب جایگزین مورد ترجیح بیمار، درمان پیش از عمل یا مکمل پیگیری باشد؛ اما هنوز معادل بودن آن با جراحی از نظر دوام چندساله و پیامدهای همه بیماران ثابت نشده است. درمان از اصلاح سبک زندگی و تصمیم مشترک شروع می‌شود، نه الزاماً از جراحی.

۰۹ · پرسش‌های پرتکرار

پاسخ به سؤال‌هایی که پیش از انتخاب درمان مهم‌اند

اگر BMI من ۲۶٫۵ است، می‌توانم مانجارو بزنم؟

صرفاً بر پایه این عدد، اندیکاسیون استاندارد مدیریت وزن با تیرزپاتاید ندارید. شروع از سبک زندگی و بررسی خطرهای همراه مناسب‌تر است؛ برای بیماری دیگری ممکن است اندیکاسیون متفاوتی وجود داشته باشد.

با BMI ۲۸ و فشار خون بالا، حتماً باید دارو مصرف کنم؟

خیر. امکان بررسی دارو وجود دارد، نه الزام. شدت بیماری، درمان قبلی، هزینه، ترجیح شما، عوارض و منع مصرف در تصمیم دخالت دارند.

آیا مانجارو از ساکسندا مؤثرتر است؟

در مطالعات جداگانه، میانگین کاهش وزن با تیرزپاتاید بیشتر بوده است؛ اما مقایسهٔ مستقیم میان دو دارو و تفاوت جمعیت مطالعات اهمیت دارد. انتخاب دارو فقط بر اساس «بیشترین درصد کاهش وزن» علمی نیست.

بعد از تزریق چه غذایی بخورم؟

غذاهای معمول و سالم با حجم قابل تحمل؛ وعده کوچک‌تر در صورت تهوع، پروتئین کافی، سبزی و میوه، آب و پرهیز از وعده‌های بسیار پرچرب. غذای مایع/پوره مخصوص پس از جراحی برای همه مصرف‌کنندگان GLP‑1 لازم نیست.

چه زمانی باید درباره ادامه یا تغییر دارو تصمیم گرفت؟

هنگام عارضه جدی فوراً و در حالت عادی پس از دوره کافیِ رسیدن به دوز قابل تحمل و ارزیابی پاسخ. برای لیراگلوتاید، مقررات EMA توصیه به قطع در صورت کمتر از ۵٪ کاهش وزن پس از ۱۲ هفته روی دوز ۳ میلی‌گرم دارد؛ معیار سایر داروها و تصمیم بالینی متفاوت است. [۱۱]

آیا با کاهش ۵٪ وزن، مسئله من کاملاً حل شده است؟

نه لزوماً؛ این یک نقطه شروع بالینی معنادار است. اگر فشار خون، دیابت، آپنه خواب یا چربی کبد وجود دارد، اهداف و درمان‌های اختصاصی آن بیماری باید همچنان پیگیری شوند.

از برنامه قابل‌تداوم شروع می‌کنیم، نه از پیشنهاد جراحی

اگر با اضافه‌وزن مراجعه کرده‌اید، نخست کیفیت تغذیه، فعالیت، خواب، فشار خون و عوامل خطر بررسی می‌شود. در صورت لزوم، پزشک و متخصص تغذیه درباره دارو نیز با شما تصمیم مشترک می‌گیرند.

درخواست ارزیابی تغذیه و سبک زندگی بازگشت به محاسبه‌گر BMI

منابع

۱۰ · شواهد

منابع علمی و تاریخ بازبینی

بازبینی منابع: ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶. عددهای کاهش وزن از کارآزمایی‌های ذکرشده استخراج شده‌اند، نه از پیش‌بینی اختصاصی برای بیماران واریاتریک. تأیید نهایی محتوای پزشکی و پروتکل تجویز باید توسط مسئول علمی مرکز انجام شود.